۱۴ نوامبر ۲۰۲۶– در روز جهانی دیابت امسال، تمرکز فراتر از افزایش آمارها، بر بار فزاینده مدیریت بیماری و عوارض طولانی‌مدت آن است. در میان تغییرات مداوم در چشم‌انداز مراقبت‌های متابولیک و دیابت، یک دارو همواره ثابت مانده است: متفورمین. گزارش‌ها حاکی از آن است که حدود ۱۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان روزانه از این دارو استفاده می‌کنند و این دارو پرمصرف ترین داروی کاهش دهنده گلوکز در آسیا است.

متفورمین از زمان اولین معرفی توسط «ژان استرن» و همکارانش در سال ۱۹۵۷، همچنان به عنوان یک رکن و لنگر بنیادین در زنجیره مراقبت از دیابت و متابولیسم باقی مانده است. بیش از شش دهه پس از معرفی، تحقیقات همچنان پتانسیل‌های آن را فراتر از کنترل قند خون بررسی می‌کنند. در ادامه، به شواهد رو به رشد درباره نقش در حال تکامل متفورمین می‌پردازیم:

1.  مکانیسم چندگانه و سازگار با فیزیولوژی

نقش متفورمین فراتر از کاهش گلوکز است؛ شواهد نوظهور به اثرات گسترده‌تر آن بر بیولوژی پیری، تعاملات میزبان-میکروبیوم، تنظیم ایمنی-متابولیک و سرطان اشاره دارند. این دارو همچنین می‌تواند با تغییر ترکیب باکتریایی، تولید اسیدهای چرب کوتاه زنجیره (SCFA) را افزایش داده و از عملکرد سد روده‌ای حمایت کند. این اثرات در کنار هم به بهبود پاسخ به استرس سلولی، عملکرد متابولیک و تنظیم التهاب کمک کرده که برای محافظت عروقی در دیابت نوع ۲ حیاتی است. علاوه بر کنترل قند خون، متفورمین با بهبود حساسیت به انسولین، دیس‌لیپیدمی (اختلال در چربی خون)، وزن بدن و پروفایل لیپیدی مرتبط است.

2.  سلامت عروقی در دیابت نوع ۲ (بر اساس EASD 2026)

بار عوارض عروقی بزرگ و کوچک در دیابت نوع 2 بسیار زیاد است. شواهد ارائه شده در نشست سالانه EASD 2026، مزایای بالقوه متفورمین را در پیامدهای عروقی برجسته کرد. داده‌های مطالعه UKPDS نشان داد که کنترل شدید و زودهنگام قند خون با متفورمین، با ۲۰٪ کاهش خطر مرگ‌ومیر به هر علت و ۳۱٪ کاهش خطر انفارکتوس میوکارد (سکته قلبی) همراه است. همچنین یک متآنالیز، کاهش ۳۳ درصدی خطر سکته مغزی را با مصرف متفورمین گزارش کرده است. در مورد سلامت کلیه نیز، استفاده از متفورمین با کاهش موارد بدتر شدن عملکرد کلیه (مانند افزایش کراتینین سرم و کاهش نرخ فیلتراسیون گلومرولی یا eGFR) و کاهش خطر نارسایی مرحله نهایی کلیه (ESKD) به میزان ۴۵٪ همراه بوده است.

3. سلامت کبد: بهبود پارامترهای MASLD

بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) بسیار شایع است. متفورمین از طریق بهبود حساسیت به انسولین و کاهش تولید گلوکز در کبد، می‌تواند در مدیریت MASLD و  MASHنقش داشته باشد. مطالعات نشان‌دهنده بهبود در بافت‌شناسی کبد و بهبود سطح آنزیم‌های کبدی ( ALTو AST) و تری‌گلیسیرید در بیماران است.

4. سازگاری بالا در درمان‌های ترکیبی

متفورمین هم به تنهایی و هم در ترکیب با سایر داروهای کاهش‌دهنده قند خون موثر است. این دارو را می‌توان با ایمنی بالا با داروهایی نظیر مهارکننده‌های SGLT2، مهارکننده‌های DPP-4، سولفونیل‌اوره‌ها، انسولین و درمان‌های جدیدتر مانند آگونیست‌های گیرنده  GLP-1و آگونیست‌های دوگانه  GIP/GLP-1ترکیب کرد.

5. معادل بودن با  SGLT2iدر پیشگیری از عوارض عروقی (مطالعه SMARTEST)

در مطالعه SMARTEST که در  EASD 2026ارائه شد، بررسی شد که آیا داروی دپاگلیفلوزین از متفورمین در پیشگیری از عوارض عروقی و مرگ‌ومیر زودرس در مراحل اولیه دیابت برتری دارد یا خیر. نتایج نشان داد که هیچ تفاوت آماری معناداری بین این دو گروه وجود ندارد و هیچ‌کدام بر دیگری برتری مطلق در پیامدهای مورد بررسی نداشتند.

6. حمایت از درمان‌های GLP-1 RA

متفورمین می‌تواند مکمل داروهای آگونیست گیرنده  GLP-1در مدیریت وزن باشد. مطالعات نشان می‌دهند که شروع همزمان متفورمین با درمان‌های  GLP-1 RAمنجر به کاهش وزن بیشتری می‌شود. همچنین تحلیل‌های داده‌های جهانی نشان داده‌اند که ترکیب متفورمین و  GLP-1 RAبا کاهش ۳۹ درصدی خطر ابتلا به سرطان‌های مرتبط با چاقی و کاهش ۶۷ درصدی خطر مرگ‌ومیر به هر علت همراه است.

7. هم‌افزایی با تیرزپاتاید (Tirzepatide)

با توجه به شیوع بالای چاقی در جهان، مدیریت وزن یک اولویت است. در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، استفاده همزمان از متفورمین، شانس رسیدن به کاهش وزن ۱۵ درصدی با استفاده از تیرزپاتاید را ۱.۷۷ برابر افزایش می‌دهد.

8. گزینه‌ای کاربردی برای حفظ وزن پس از درمان با GLP-1 RA

حفظ وزن کاهش یافته پس از قطع داروهای  GLP-1 RAیک چالش بزرگ است. مطالعات نشان می‌دهند بیمارانی که پس از قطع این داروها به سمت داروهایی با اثر کاهش وزن (مانند متفورمین) می‌روند، می‌توانند کاهش وزن خود را در طول ۲۴ ماه حفظ کنند.

نتیجه‌گیری: متفورمین؛ سازگار با فیزیولوژی، سازگار با بیمار و مقرون‌به‌صرفه

در روز جهانی دیابت، باید ارزش ماندگار متفورمین را در مدیریت متابولیک ارج نهیم. این دارو با وجود پیشرفت‌های علمی، همچنان به عنوان یک رکن اصلی و اقتصادی در مدیریت دیابت، هم در سطح فیزیولوژیک و هم در سطح اقتصادی، جایگاه خود را حفظ کرده است.

منبع:

https://medicaldialogues.in/diabetes-endocrinology/metformin-eight-points-on-a-metabolic-anchor-in-t2d-world-diabetes-day-special-183211